ازدواج موقت در حقوق ایران و فقه اسلامی

ازدواج موقت یا همان صیغه، یکی از نهادهای حقوقی و فقهی در حقوق ایران و اسلام شیعی است که از گذشته‌های دور تا به امروز موضوع بحث‌های فقهی، اجتماعی و حقوقی فراوانی بوده است. این نهاد با وجود آن‌که در قانون مدنی ایران به رسمیت شناخته شده است، همچنان در جامعه ایرانی با ابهامات، چالش‌ها و نگاه‌های متفاوتی روبه‌رو است. در این مقاله تلاش می‌شود تا ابعاد مختلف آن بررسی گردد.

صیغه ازدواج موقت

صیغه موقت با ایجاب و قبول زبانی میان زن و مرد محقق می‌شود. متن عربی صیغه ازدواج موقت به شکل زیر است:

زوجه می‌گوید: «زَوَّجْتُکَ نَفْسِی فِی الْمُدَّهِ الْمَعْلُومَهِ عَلَى الْمَهْرِ الْالْمَعْلُومِ»

زوج می‌گوید: «قَبِلْتُ»

ترجمه فارسی این صیغه چنین است:
زن می‌گوید: «خود را به عقد تو در مدت معین و با مهر معلوم درآوردم.»
مرد می‌گوید: «قبول کردم.»

صیغه موقت در قانون ایران

قانون مدنی ایران که متأثر از فقه امامیه است، ازدواج موقت را به رسمیت شناخته است. مطابق ماده ۱۰۷۵ قانون مدنی: «نکاح وقتی منقطع است که برای مدت معینی واقع شده باشد.» همچنین ماده ۱۰۷۶ بیان می‌دارد: «مدت نکاح منقطع باید کاملاً معین شود.»
ماده ۱۰۹۵ نیز به موضوع مهر در صیغه موقت پرداخته و آن را شرط صحت عقد موقت می‌داند. بدین معنا که بدون تعیین مهر، عقد موقت باطل خواهد بود.

از نظر قانون‌گذار، ازدواج موقت همانند ازدواج دائم دارای شرایط عمومی صحت عقد مانند اهلیت طرفین، قصد و رضا، و عدم وجود موانع نکاح است. اما تفاوت اصلی آن با ازدواج دائم در موقت بودن عقد و لزوم تعیین مهر است. فرزندان ناشی از این نوع ازدواج نیز همانند ازدواج دائم مشروع و دارای کلیه حقوق قانونی خواهند بود.

ازدواج موقت در شرع

صیغه در فقه شیعه امامیه یکی از احکام پذیرفته‌شده و مشروع است. فقهای بزرگ شیعه با استناد به آیات قرآن کریم و روایات، به مشروعیت این عقد تصریح کرده‌اند. آیه ۲۴ سوره نساء از مهم‌ترین دلایل قرآنی مشروعیت ازدواج موقت دانسته شده است.
در مقابل، فقه اهل سنت به جز مذهب شیعه امامیه، عمدتاً صیغه را منسوخ می‌دانند و آن را جایز نمی‌شمارند. این اختلاف نظر سبب شده است که این نوع ازدواج بیش‌تر در جوامع شیعه‌نشین رایج و پذیرفته باشد.

ابعاد اجتماعی صیغه موقت

ازدواج موقت در جامعه ایرانی همواره با دیدگاه‌های متفاوتی همراه بوده است. عده‌ای آن را ابزاری برای رفع نیازهای مشروع جوانان در شرایط دشوار اقتصادی و اجتماعی می‌دانند و برخی دیگر معتقدند که این نهاد می‌تواند موجب سوءاستفاده‌های اجتماعی و اخلاقی شود. بنابراین، تحلیل ابعاد اجتماعی ازدواج موقت نیازمند بررسی دقیق شرایط فرهنگی، اقتصادی و خانوادگی جامعه است.

دکترین حقوقی و نظرات حقوقدانان

در حوزه دکترین حقوقی، استادان برجسته حقوق مدنی ایران به بررسی صیغه موقت پرداخته‌اند. دکتر ناصر کاتوزیان معتقد است که ازدواج موقت به عنوان یکی از نهادهای خاص حقوق خانواده، گرچه دارای آثار محدودتری نسبت به ازدواج دائم است، اما از نظر حقوقی تمامی شرایط اساسی صحت عقد را دارد و باید همانند ازدواج دائم معتبر شمرده شود. ایشان تأکید می‌کند که هرگونه محدودیت در اعمال آثار عقد موقت باید مستند به قانون باشد.

از سوی دیگر، برخی حقوقدانان با اشاره به مشکلات اجتماعی ناشی از ازدواج موقت، خواستار اصلاح قوانین مربوط به این نهاد هستند تا ضمن حفظ مشروعیت شرعی آن، از بروز آسیب‌های احتمالی اجتماعی جلوگیری شود. در این راستا، پیشنهادهایی همچون ثبت اجباری ازدواج موقت، تعیین حداقل و حداکثر مدت، و شفاف‌سازی حقوق زن و فرزند مطرح شده است.

نظریات فقهی

فقهای شیعه صیغه را مبتنی بر نصوص دینی می‌دانند. امام خمینی(ره) در تحریرالوسیله، شرایط صحت ازدواج موقت را تشریح کرده و به آثار آن پرداخته است. بسیاری از مراجع تقلید معاصر نیز بر این باورند که این نوع ازدواج، در شرایط خاص، می‌تواند به عنوان راهکاری شرعی و مشروع برای رفع نیازهای طبیعی و اجتماعی افراد باشد.
با این حال، فقها نیز بر لزوم رعایت عدالت، اخلاق و عدم سوءاستفاده از این نهاد تأکید دارند.

تفاوت‌های ازدواج دائم و موقت

• لزوم تعیین مدت در صیغه
• لزوم تعیین مهر به عنوان شرط صحت صیغه
• عدم وجود نفقه بر عهده زوج مگر در شرط ضمن عقد
• عدم توارث میان زوجین مگر شرط شود
• فرزندان حاصل از صیغه، مشروع و دارای کلیه حقوق هستند

چالش‌های حقوقی و اجتماعی ازدواج موقت

یکی از مهم‌ترین چالش‌های ازدواج موقت، عدم ثبت رسمی آن است. اگرچه در سال‌های اخیر قوانینی برای ثبت این نوع ازدواج وضع شده، اما همچنان موارد بسیاری به‌طور غیررسمی انجام می‌شود. این امر می‌تواند حقوق زن و فرزند را در معرض خطر قرار دهد.
از سوی دیگر، برخی از جامعه‌شناسان معتقدند که رواج بی‌ضابطه صیغه موقت می‌تواند بنیان خانواده دائم را تضعیف کند. بنابراین، اصلاح قوانین و فرهنگ‌سازی اجتماعی در این زمینه اهمیت بسیاری دارد.

جمع‌بندی

ازدواج موقت نهادی است که در حقوق ایران و فقه امامیه به رسمیت شناخته شده است. این نهاد گرچه مشروعیت شرعی و قانونی دارد، اما در اجرا با چالش‌های فراوانی روبه‌رو است. بررسی دکترین حقوقی و نظریات حقوقدانان نشان می‌دهد که اصلاح قوانین مرتبط با صیغه و ایجاد ضوابط دقیق می‌تواند به استفاده صحیح و بهینه از این نهاد کمک کند.
در نهایت، صیغه باید به عنوان ابزاری در راستای حفظ عفت و سلامت جامعه مورد توجه قرار گیرد و نه وسیله‌ای برای سوءاستفاده یا تضعیف نهاد خانواده.

بیشتر بخوانید

گروه حقوقی دادور